Op 21 februari gebeurt er iets in scholen, in bibliotheken, in gezinnen, soms zonder dat men het zich realiseert. Deze wereldwijde afspraak is nooit tevreden met een vast ritueel, het stelt de vraag naar het recht om te zeggen, het recht om te erven. De kwestie van het voortbestaan van minderheidstalen staat centraal. Niets kan deze vaststelling uitwissen, de Internationale Dag van de Moedertaal behoort tot iedereen, niet alleen tot specialisten. De wereldagenda erkent het, jaar na jaar, omdat elke spreker telt, elke stem heeft zijn echo.
Een woord teder gefluisterd door een grootouder, een accent verloren op een schoolplein, een vraag gesteld, bijna naïef. Waarom is er deze rilling, deze behoefte om terug te keren naar de woorden van de ochtend, naar de woorden van de kindertijd? Niets is hier vaststaand, dat zult u waarschijnlijk toegeven, deze 21 februari verstoort de gewone gewoonten. De Internationale Dag van de Moedertaal vergeet niemand, zijn boodschap overstijgt generaties, schudt zekerheden door elkaar. Verdwijnen talen? Onjuist, ze weerstaan, en u ziet deze energie niet alleen in boeken, maar ook op straat, in de keuken, in de klas, tussen buren die soms het niet met elkaar eens zijn, verenigd door de noodzaak om elkaar te begrijpen.
De betekenis van de Internationale Dag van de Moedertaal en zijn verschillende oorsprongen
Sommige herinneringen schokken, het is voldoende om een blik te werpen op de data, de plaatsen, de verhalen. Op 21 februari 2000, beslissing van UNESCO, maar daar is het niet echt begonnen. Koers naar Dhaka, 1952, koude ochtend, studenten uit Bangladesh gekleed in het wit, leuzen verstikt in de keel. Kent u het vervolg? Brutale repressie, verontwaardiging die grenzen overschrijdt. De jaren verstrijken, de herinnering vervaagt niet. UNESCO neemt het stokje over, schrijft de Internationale Dag van de Moedertaal in op de officiële kalender, mobiliseert de bewustwording. Reageren alle culturen dan op dezelfde manier? Absoluut niet, en misschien is het daar dat de vraag scherp wordt.
De 21 februari komt terug, het tafereel herhaalt zich, schijnbaar identiek en toch verandert alles. De herinnering aan Dhaka woont deze datum, het herinnert onvermoeibaar eraan dat het recht op de moedertaal een kwestie van collectieve waardigheid blijft. De Internationale Dag van de Moedertaal bestaat om te voorkomen dat we vergeten, om met levendige inkt de verdwijning van interne werelden te markeren. Wanneer een taal in de stilte verdwijnt, neemt ze veel meer mee dan een lexicon, ze ontrafelt hele genealogieën, opent een breuk. Niets anekdotisch in deze viering, alles kondigt het risico van marginalisatie aan, het gevaar van stilte. UNESCO blijft onvermoeibaar herinneren dat taalkundige diversiteit het centrum zou moeten innemen, niet de periferie.
| Naam van de UNESCO Dag | Datum | Gevierde waarde | Wereldwijde evenementen |
|---|---|---|---|
| Internationale Dag van de Moedertaal | 21 februari | Taal- en cultuurdiversiteit | Forums, schoolwedstrijden, workshops |
| Wereldwijde Dag van de Culturele Diversiteit | 21 mei | Waardeering van culturen en identiteiten | Ontmoetingen, tentoonstellingen, conferenties |
| Internationale Dag van het Werelderfgoed | 18 april | Bescherming van culturele sites | Rondleidingen, openbare debatten |
| Internationale Dag van de Geletterdheid | 8 september | Toegang tot lezen en schrijven | Openbare lezingen, educatieve campagnes |
De mondiale doelstellingen voor taalkundige diversiteit
Ver van een façadeherdenking, bestaat er een enorme politieke doelstelling. De Internationale Dag van de Moedertaal is noodzakelijk om bewustzijn te wekken, taalminderheden te erkennen, de gelijkheid van sprekers te bevestigen. Van Parijs tot Montreal, van Dakar tot Hanoi, UNESCO versterkt initiatieven, schudt schoolgewoonten op, herinnert eraan dat je een taal niet kunt redden zonder zijn familiale wortels. Elk jaar ontdekken kinderen in scholen soms zonder middelen hun taal niet langer als een geheim van de woning, maar als een erkend, bevestigde recht.
De taak beperkt zich niet tot het behoud van een vergeten taal. Het behoud van meertaligheid is een dagelijkse strijd, het gaat erom de stem terug te geven aan minderheden, de trots weer in het centrum te plaatsen. Heeft u ooit het gezicht van een kind gezien dat zijn naam uitspreekt in de geërfde taal? Iets verandert, de wereld breidt zich uit. Deze kracht, waarover onderzoekers, docenten en ouders spreken, blijft de ware uitdaging. De steden trillen, de “dialecten” leven, de school verandert, of probeert dat te doen.
De uitdagingen van het behoud van de moedertaal in een veranderende wereld
De actualiteit haalt de herdenking in, alles versnelt, internationaliseert, globaliseert. We spreken vaak van globalisering, maar dit woord zegt niets over het geweld dat sommige taalgemeenschappen ondergaan. Veel van hen verdwijnen gewoon, stilletjes.
De risico's van het verdwijnen van talen vandaag
Bijna 40% van de bestaande talen loopt het risico te verdwijnen voor het einde van deze eeuw, volgens UNESCO. Dit cijfer klinkt hard, het legt de kwetsbaarheid van een hele collectieve erfgoed bloot. Waarom dit gevaar? Oorlogen, natuurlijk, sommige slecht doordachte onderwijspolitieken, de culturele dominantie van grote mogendheden. Afrika, Zuidoost-Azië, Zuid-Amerika concentreren de meest kwetsbare haarden. Het verlies brengt niet alleen woorden mee, het scheurt manieren van denken, manieren van liefhebben, dromen, zich verhouden tot de wereld weg.
Een snelle blik op de cijfers maakt huiveren, Azië telt alleen al meer dan tweeduizend bedreigde talen. Afrika overschrijdt de zeshonderd, Europa bereikt slechts vijftig, maar geen enkele zone ontsnapt echt aan erosie. In elke schoolhof, ergens, steekt een kind zijn moedertaal in zijn zak, uit schaamte of noodzaak. Een oude man vergeet tegen wie hij in de taal van vroeger kan zeggen hallo. Is dat echt onvermijdelijk?
De voordelen van meertaligheid voor het onderwijs van leerlingen
De uitdaging gaat verder dan de strikte grenzen van de linguïstiek. Onderwijsomgevingen nemen het over, ze brengen concrete argumenten naar voren. Kinderen onderwijzen in hun moedertaal opent de deur naar schoolse successen, naar zelfvertrouwen, naar een verhoogde concentratie.
Het CNRS en UNESCO stellen zonder omwegen vast dat succes vaker via de geërfde taal gaat dan via een opgelegde taal. De barrières vallen, het lezen vestigt zich, het gevoel van bestaan versterkt. Onderzoekers van de OIF verklaren het mechanisme, meertaligheid blokkeert niets, het opent, het vergroot de smaak om te leren, vermindert het schooluitval in landelijke of Franstalige gebieden. De muren van de klas wijken, de nieuwsgierigheid circuleert, de verbondenheid groeit. Een leraar uit Mayotte verwoordt deze logica heel goed: “De leerlingen die de moedertaal herzien, of ze nu Comorees, Shimaore of Swahili zijn, openen zich daarna natuurlijk voor het Frans en andere talen. Hun nieuwsgierigheid groeit, hun wereld breidt zich uit. Deze trots transformeert de klas.”
De vieringen en initiatieven in Frankrijk en de wereld op 21 februari
Men vraagt zich vaak af of dit evenement niet gewoon de geest van wereldwijde broederschap samenvat. De school, de bibliotheek, het gemeentehuis, alles wordt een ruimte voor ontmoetingen, overdracht, heruitvinding van zichzelf.
Voorbeelden van evenementen en manifestaties tijdens de Internationale Dag van de Moedertaal
Op 21 februari is het niet zomaar een datum op de kalender, het is een ontwaking. Franse scholen aarzelen niet meer om poëziewedstrijden, tentoonstellingen, lezingen te programmeren waar alle talen aan het woord komen. De verenigingen brengen ouders samen, grootouders vertellen voor de klas, de bibliotheek wordt een luisterlounge voor vergeten dialecten. Wat gebeurt er in de steden? Vertaalworkshops vestigen zich in Marseille, Parijs, Lille, het gefluister van talen stopt niet meer.
Over de hele wereld schittert Montreal, danst Dakar, verwarmt Hanoi zich. Festivals vieren de meervoudige stemmen, muzikanten en verhalenvertellers laten de grenzen vervagen. UNESCO coördineert de grote discussies, biedt digitale workshops aan, trekt de jeugdpers. Dit moment van luisteren, elke 21 februari, herstelt de delen, het luisteren, de ontmoeting rond de levendige diversiteit. Niets stoffigs in deze herdenking, alles verrast, alles herstart.
De betrokken actoren bij de promotie van moedertalen in de wereld
UNESCO, geholpen door de Internationale Organisatie van de Franstaligheid, voert de strijd op het terrein van taalkundige rechten. De regeringen interveniëren, de lokale gemeenschappen organiseren, de NGO's vermenigvuldigen netwerken, vaak in een samenwerkende geest. Bilinguale leraren, kunstenaars uit de diaspora, activistische collectieven nemen het stokje over, meteoren van één dag of altijd waakzaam.
De burgermaatschappij blijft de voortrekker. Groepen organiseren volksfeesten, verspreiden de smaak van het dialect onder nieuwkomers. Tweetalige uitgaven, tegenwoordig, verleiden jonge ouders, een nieuw tijdperk van overdracht ontstaat, via boeken, liedjes, soms een blog. Het initiatief wordt een reflex, van de verhalenworkshop in Aubervilliers tot het Kabyle feest in Marseille. De emotie overwint, men luistert, vergelijkt, lacht om de accenten, alles wordt een concert. Al is er al een verhalenworkshop georganiseerd, gemengde uitspraak, de geluidsdrank wint de kinderen, de ouders, soms verschijnt een onbekende en alles begint opnieuw.
De middelen om de moedertaal rondom u te ondersteunen en te bevorderen
Er is geen fatum, de overdracht wordt opgebouwd, het digitale nodigt uit, de collectieve creativiteit ontploft.
De pedagogische en digitale hulpmiddelen beschikbaar om de moedertaal te behouden
- UNESCO onderhoudt een interactieve portal over bedreigde talen, regelmatig bijgewerkt, een waardevolle bron om kwetsbare gebieden te visualiseren
- Apps, Duolingo, Kitikiti of Cantook Education, begeleiden alle leeftijden, bieden ondersteuning in het Arabisch, Creools, Baskisch, toegankelijk in de meeste schoolnetwerken
- De gemeentelijke diensten, de wijkraden, soms familieverenigingen, stellen steeds vaker gratis of bijna gratis middelen ter beschikking
De pedagogische documentatie komt tegenwoordig in meertalige varianten, de dagelijkse overdracht verandert van dimensie. Toegang is niet langer een uitzondering. Iedereen, ouder, jong volwassene, kind, kan de uitgestoken hand grijpen.
De tips om de moedertaal dagelijks te onderhouden, thuis en in de gemeenschap
Uiteindelijk zijn de instellingen niet genoeg. Wat blijft er over? Het gewone gebaar, het discrete ritueel, het woord dat aan de rand van de tafel wordt gefluisterd, in een sms, in een gefluister gericht aan de oudere. Zing, vertel, kook in de oorspronkelijke taal, de nieuwsgierigheid van de kinderen explodeert, de ouderen vinden de lach terug. Wacht niet op het officiële feest. De gelegenheden zijn talrijk, het is voldoende om ze te grijpen, zonder naar perfectie te streven, zonder de verdienste te berekenen.
Een Alsacische lezer vertrouwt toe dat hij de kleuren van zijn moedertaal heeft herontdekt tijdens een buurtfeest, hij verwondert zich als hij ziet dat zijn zoon in het Alsacisch antwoordt aan de grootmoeder na veel aarzeling. Kostbaar, onverwacht, onvergetelijk. Hij concludeert, de overdracht heeft geen prijs.
Kom dus terug op deze 21 februari. De Internationale Dag van de Moedertaal is niet gericht aan een elite of aan een verloren generatie. Herintroduceer deze dagelijkse reflex, wek het woord weer tot leven, zelfs als het stottert, zelfs als het imperfect is. Elk woord gefluisterd in een oorspronkelijke taal wordt een verzet tegen de vergetelheid. Soms is het genoeg om een grap, een raadsel, een ochtendliedje te hebben. En u, welk woord zou u willen doorgeven? Observeer, het antwoord ligt misschien in de dialoog van de ochtend, het avondliedje of de glimlach van het kind dat voor het eerst hoort dat zijn taal zijn plaats terugvindt.
